Het dataïsme

Gerelateerde afbeelding

Mensen komen zelden met een compleet nieuwe waarde op de proppen. De laatste keer dat dit gebeurde was in de achttiende eeuw, toen de humanistische revolutie begon met stimulerende preken over menselijke vrijheid, menselijke gelijkheid en menselijke broederschap. Sinds 1789 heeft de mensheid geen nieuwe waarden kunnen verzinnen, ondanks talloze oorlogen, revoluties en omwentelingen. Alle zakelijke energie conflicten en worstelingen van later datum werden ofwel uitgevochten uit naam van de drie humanistische waarden ofwel uit naam van nog oudere waarden, zoals gehoorzaamheid aan God of versterking van de natie. Het dataïsme is de eerste beweging sinds 1789 die een echt nieuwe waarde heeft gecreëerd: de vrijheid van informatie. Deze vrijheid van informatie moeten we vooral niet verwarren met het oude liberale ideaal van vrijheid van meningsuiting. De vrijheid van meningsuiting was bedoeld voor mensen en beschermde hun recht om te denken en zeggen wat ze wilden, waaronder het recht om hun mond dicht en hun gedachten voor zich te houden. De vrijheid van informatie is echter niet bedoeld voor mensen, maar voor informatie. Bovendien kan deze nieuwe waarde de traditionele menselijke vrijheid van meningsuiting inperken door het recht van informatie om vrij rond te bewegen te laten prevaleren boven het recht van mensen om data te zakelijke energie vergelijken bezitten en de verspreiding daarvan in te perken. Op 11 januari 2013 kreeg het dataïsme zijn eerste martelaar, toen de 26-jarige Amerikaanse hacker Aaron Swartz zelfmoord pleegde in zijn appartement. Swartz was een zeldzaam genie. Op zijn veertiende was hij een van de ontwikkelaars van het belangrijke RSS-protocol. Swartz geloofde vurig in de vrijheid van informatie. In 2008 publiceerde hij het Guerilla Open Access Manifesto, dat opriep tot vrije, ongehinderde informatiestromen. Swartz zei: ‘We moeten informatie pakken, waar die ook is opgeslagen, en die kopiëren en met de rest van de wereld delen. We moeten alles waar geen copyright meer op zit toevoegen aan het archief. We moeten geheime databases opkopen en ze op het net zetten. We moeten wetenschappelijke tijdschriften downloaden en ze uploaden naar filesharingnetwerken. We moeten vechten voor Guerilla Open Access.’

Complexere muzikale belevingswereld

Afbeeldingsresultaat voor site:ilocate.nl

Dit zou ons allemaal niet moeten verbazen. Sapiens zijn niet de baas van de wereld geworden omdat ze diepere emoties en een complexere muzikale belevingswereld hebben dan andere dieren. Ons emotionele leven en onze ervaringswereld zouden dus best inferieur kunnen zijn aan die van walvissen, vleermuizen, tijgers en pelikanen Buiten het mentale spectrum van mensen, vleermuizen, walvissen en alle andere dieren liggen misschien nog wel grotere, vreemdere continenten in het verschiet. Hoogstwaarschijnlijk is er een oneindige verscheidenheid aan gemoedstoestanden die geen enkele sapiens, vleermuis of dinosaurus in vier miljard jaar aan aardse evolutie ooit heeft ervaren, omdat hij er domweg de zintuigen niet voor had. In de toekomst zouden geestverruimende middelen, genetische modificatie, elektronische helmen en rechtstreekse interfaces tussen hersenen en computers daar echter best de weg voor vrij kunnen maken. Net zoals Columbus en Magellaan de horizon voorbijzeilden om nieuwe eilanden en onbekende continenten te verkennen, zullen wij op een dag misschien naar de zakelijke energie vergelijken andere kant van onze geestelijke wereld reizen.
Zolang artsen, technici en klanten zich bezighielden met het verhelpen van geestelijke aandoeningen en het verbeteren van het leven in westerse samenlevingen, was onderzoek naar subnormale geestestoestanden en westerse hersenen misschien nog wel genoeg voor onze doeleinden. De normatieve psychologie wordt er vaak van beschuldigd dat ze afwijkingen van de norm bestraft, maar de laatste eeuw zijn er talloze mensen mee geholpen en hebben miljoenen mensen er een beter leven en een betere geestelijke gezondheid door gekregen. Aan het begin van het derde millennium komen we echter voor een totaal nieuwe uitdaging te staan zodra het liberale humanisme plaatsmaakt voor technohumanisme en de geneeskunde zich steeds meer richt op het upgraden van gezonde mensen in plaats van het genezen van zieken. Artsen, technici en cliënten willen niet alleen meer psychische problemen oplossen, ze gaan er nu naar streven om zakelijke energie de geest te upgraden. We verwerven stukje bij beetje de technische mogelijkheden om nieuwe bewustzijnstoestanden te creëren, we hebben alleen geen kaart van die potentiële nieuwe gebieden. Aangezien we vooral bekend zijn met het normatieve en subnormatieve spectrum van westerlingen, weten we niet eens precies waarnaar we streven.

De Britse National Health Service

Gerelateerde afbeelding

Hoe weet de Britse National Health Service dat er in Londen een griepepidemie is uitgebroken? Door het analyseren van de meldingen van duizenden artsen in honderden praktijken. En hoe krijgen al die artsen die informatie? Als Mary zich op een ochtend niet zo lekker voelt, rent ze niet meteen naar de huisarts. Ze wacht een paar uur of een dagje of twee af, in de hoop dat een kopje thee met honing verlichting zal brengen. Als ze zich niet beter gaat voelen, maakt ze een afspraak bij de huisarts, gaat erheen en beschrijft haar symptomen. De huisarts voert dit in in de computer en hopelijk analyseert iemand bij de National Health Service die gegevens, samen met de gegevens van duizenden andere artsen, en concludeert hij daaruit dat er griep heerst. Dit kost allemaal erg veel tijd. Google kan dit in luttele minuten. Het hoeft alleen de woorden te analyseren die Londenaren in hun mailtjes gebruiken en in de zoekbalk op internet intypen en die naast een database met symptomen te leggen. Stel dat zakelijke energie vergelijken op een gemiddelde dag de woorden ‘hoofdpijn’, ‘koorts’, ‘misselijkheid’ en ‘niezen’ 100.000 keer voorkomen in Londense e-mails en zoekopdrachten. Als het Google-algoritme opmerkt dat ze op een dag ineens 300.000 keer voorkomen, dan is het: bingo, we hebben een griepepidemie. We hoeven helemaal niet te wachten tot Mary naar de huisarts gaat. De ochtend dat ze wakker werd en zich niet zo lekker voelde, mailde ze haar collega dat ze hoofdpijn had, maar wel op haar werk zou verschijnen. Meer heeft Google niet nodig. Maar Google kan zijn magie alleen verrichten als Mary niet alleen goedvindt dat Google haar mailtjes leest, maar ook dat het die informatie met de gezondheidsdiensten deelt. Als Angelina Jolie bereid was haar privacy op te offeren om mensen in te lichten over borstkanker, waarom zou Mary dan geen vergelijkbaar offer brengen om epidemieën de kop in te drukken? Dit is geen theoretisch idee. In 2008 heeft Google daadwerkelijk Google Flue Trends gelanceerd, dat zakelijke energie uitbraken van griep bijhoudt door zoekopdrachten in Google te monitoren. Deze dienst is nog steeds in ontwikkeling en volgt vanwege allerlei privacybeperkingen alleen zoekwoorden en leest volgens Google geen privémails. Maar het is nu al zover dat het in geval van griep tien dagen eerder aan de alarmbel kan trekken dan de traditionele gezondheidsdiensten.

Flash Crash

Gerelateerde afbeelding

De experts breken zich nog steeds het hoofd over deze zogenaamde Flash Crash. Ze weten dat het aan de algoritmen lag, maar ze weten nog steeds niet precies wat er misging. Sommige handelaren in de vs hebben al rechtszaken aangespannen tegen de handel door algoritmen omdat die oneerlijke concurrentie oplevert voor mensen die er gewoon niet snel genoeg op kunnen reageren. Het gehakketak over de vraag of dit echt tegen rechten indruist kan heel veel juristen nog heel wat werk en heel zakelijke energie vergelijken  wat inkomsten opleveren. 5 En die juristen hoeven niet per se mensen te zijn. Films en tv-series wekken de indruk dat juristen de hele dag in de rechtszaal zitten om ‘Objection!’ te roepen en gepassioneerde pleidooien af te steken. Maar gewone advocaten spenderen hun tijd vooral aan het doornemen van eindeloze dossiers en het zoeken naar precedenten, mazen in de wet en kleine beetjes mogelijk relevant bewijs. Sommigen proberen er naarstig achter te komen wat er is gebeurd op de avond dat meneer x is vermoord, of ze stellen een ellenlang zakelijk contract op dat hun cliënt moet beschermen tegen alle mogelijke eventualiteiten. Wat zal er van al die juristen worden zodra geavanceerde zoekalgoritmen in één dag meer precedenten kunnen opsporen dan een mens in een heel leven en zodra hersenscanners met één druk op de kop leugens en bedrog kunnen ontmaskeren? Zelfs uiterst ervaren advocaten en rechercheurs kunnen niet zomaar zien of iemand liegt door puur en alleen te kijken naar zijn gezichtsuitdrukking of stembuiging. Bij liegen zijn evenwel andere hersengebieden betrokken dan bij het spreken van de waarheid. We zijn er nog niet, maar het is denkbaar dat we over niet al te lange tijd fMRI-scanners kunnen inzetten als vrijwel onfeilbare leugendetectoren. Wat moeten die miljoenen advocaten, rechters, politieagenten en zakelijke energie rechercheurs dan? Misschien moeten ze weer gaan studeren om een nieuw beroep te leren.6 Maar zodra ze de collegezaal betreden, zouden ze best eens kunnen ontdekken dat de algoritmen hun voor zijn geweest. Bedrijven als Mindojo ontwikkelen interactieve algoritmen die me niet alleen wiskunde, natuurkunde en geschiedenis kunnen leren, maar die tegelijk mij bestuderen om erachter te komen wie ik precies ben. Digitale leraren zullen al mijn antwoorden nauwkeurig registreren en ook bijhouden hoe lang ik erover doe om te antwoorden. Gaandeweg zullen ze mijn unieke zwakke plekken leren kennen, evenals mijn sterke kanten, en zullen ze te weten komen wat ik interessant vind en waarbij ik in slaap val.

Spirituele ervaring

Gerelateerde afbeelding

Vervolgens bevestigden ze de helm op haar hoofd. Ze meldt dat ze niets ongewoons voelde, alleen een lichte tinteling en een vreemde, metalige smaak in haar mond. Toch begon ze de virtuele terroristen een voor een neer te knallen, koel en methodisch, alsof ze Rambo of Clint Eastwood was. ‘Ze komen met zijn twintigen op me af met geheven geweren, maar ik leg kalmpjes aan, neem even de tijd om diep adem te halen en leg de winkel huren amsterdam dichtstbijzijnde om. Daarna bepaal ik heel rustig mijn volgende doelwit. Binnen de kortste keren, voor mijn gevoel althans, hoor ik een stem roepen: “Oké, dat was het.” De lichten in de simulatieruimte gaan aan [“.] In de plotselinge stilte tussen de lichamen om me heen verwachtte ik eigenlijk nog meer aanvallers en ik ben lichtelijk teleurgesteld als het team mijn elektroden los begint te trekken. Ik kijk op en vraag me af of iemand de klokken vooruit heeft gezet, want ongemerkt zijn er twintig minuten verstreken. “Hoeveel heb ik er geraakt?” vraag ik de assistente. Ze kijkt me met een ironisch lachje aan. “Allemaal,” zegt ze.’ Het experiment veranderde Sally’s leven. In de dagen daarna besefte ze dat ze een ‘bijna spirituele ervaring’ had ondergaan. ‘Het belangrijkste van deze ervaring was niet dat ik me slimmer voelde of sneller leerde. Het meest verbluffende was dat alles in mijn hoofd voor het eerst in mijn leven helemaal stil werd [ … ] Het was een openbaring om ineens te kunnen denken zonder aan mezelf te twijfelen. Er heerste ineens zo’n ongelooflijke rust in mijn hoofd [ … ] Ik hoop maar dat het me niet aangerekend wordt dat ik in de weken erna het allerliefste terug was gegaan om die elektroden weer vast te maken. Ik zat ineens ook vol vragen. Wie was ik, los van die boze, verbitterden gnomen die mijn winkel huren eindhoven geest bevolken en me constant laten falen omdat ik te bang ben om iets te proberen? En waar kwamen die stemmen vandaan?’7 Sommige van die stemmetjes praten allerlei maatschappelijke vooroordelen na, sommige zijn een echo van onze persoonlijke geschiedenis en sommige verwoorden onze genetische erfenis. Alles bij elkaar creëren ze, aldus Sally, een onzichtbaar verhaal dat onze bewuste beslissingen bijstuurt op manieren die we zelf maar zelden doorzien. Wat zou er gebeuren als we onze innerlijke monologen konden herschrijven of ze bij gelegenheid zelfs helemaal het zwijgen konden opleggen?

Sympathieën en antipathieën

Gerelateerde afbeelding

Een liberaal kan nu tegenwerpen dat hij door het verkennen van zijn eigen innerlijke wereld compassie en begrip voor anderen kan ontwikkelen. Maar zo’n redenering zou weinig indruk gemaakt hebben op Lenin of Mao. Zij zouden zeggen dat individueel zelfonderzoek een kleinburgerlijke luxe is en dat ik hoogstwaarschijnlijk in een of andere kapitalistische val trap als ik contact probeer te maken met mijn innerlijk. Mijn huidige politieke opvattingen, mijn sympathieën en antipathieën, en mijn hobby’s en ambities zijn geen weerspiegeling van mijn authentieke zelf, maar eerder een afspiegeling van mijn opvoeding en mijn sociale omgeving. Ze hangen af van mijn klasse en worden gevormd door mijn buurt en mijn school. Rijk en kantoorruimte huren amsterdam arm worden van geboorte af aan gehersenspoeld. De rijken leren de armen te negeren en de armen leren hun eigen belangen te negeren. Daartegen helpt geen enkele vorm van zelfreflectie of psychotherapie, want de psychotherapeuten zijn ook in dienst van het kapitalistische systeem. Inderdaad zal zelfreflectie me waarschijnlijk niet veel waars over mezelf leren, want daarbij wordt te veel de nadruk gelegd op persoonlijke beslissingen en niet genoeg op sociale omstandigheden. Als ik rijk ben, concludeer ik dat dat komt doordat ik slimme keuzes heb gemaakt. Als ik ernstig armoede lijd, zal ik wel iets fout gedaan hebben. Als ik depressief ben, wijt een liberale therapeut dat waarschijnlijk aan mijn ouders en moedigt hij me aan nieuwe levensdoelen te zoeken. Als ik opper dat ik misschien depressief ben omdat ik word uitgebuit door kapitalisten en ik in het heersende sociale systeem geen kans heb om mijn doelen te verwezenlijken, zou de therapeut best eens kunnen zeggen dat ik mijn eigen innerlijke problemen op ‘het sociale systeem’ projecteer en onverwerkte problemen met kantoorruimte huren eindhoven mijn moeder op ‘de kapitalisten’ gooi. Volgens het socialisme zou ik niet jarenlang over mijn moeder, mijn emoties en mijn complexen moeten praten, maar me moeten afvragen wie de productiemiddelen in mijn land in handen heeft. Wat zijn de voornaamste export- en importartikelen? Wat voor banden hebben de heersende politici met het internationale bankwezen? Ik moet eerst het sociaal-economische systeem waarin ik leef begrijpen en kijken naar de ervaringen van alle andere mensen, dan pas kan ik echt begrijpen wat ik voel, en we kunnen het systeem alleen veranderen door gemeenschappelijke actie. Maar wie kan er rekening houden met de ervaringen van alle mensen op de wereld en die op een eerlijke manier tegen elkaar afwegen?

De DSM

Gerelateerde afbeelding

Als een moderne vrouw wil weten wat haar buitenechtelijke slippertje te betekenen heeft, zal ze dus veel minder geneigd zijn om blind het oordeel van een priester of een antiek boek te accepteren. In plaats daarvan zal ze nauwgezet haar eigen gevoelens onderzoeken. Als haar gevoelens niet eenduidig zijn, belt ze een goede vriendin en gaat koffie met haar drinken om haar hart uit te storten. Als het dan nog vaag blijft, gaat ze naar haar therapeut en vertelt alles aan hem. In theorie vervult de moderne therapeut dezelfde rol als de kantoorruimte huren rotterdam middeleeuwse priester en de vergelijking tussen die twee beroepen is inmiddels een oud, versleten cliché. Maar in de praktijk gaapt er een enorme kloof tussen. De therapeut heeft geen heilig boek dat goed van kwaad onderscheidt. Als de vrouw haar verhaal heeft gedaan, is het hoogst onwaarschijnlijk dat de therapeut iets zal bulderen als: ‘Slechte vrouw! Je hebt een vreselijke zonde begaan!’ Het is al net zo onaannemelijk dat hij zal zeggen: ‘Wat heerlijk! Wat fijn voor je!’ Ongeacht wat de vrouw heeft gedaan en gezegd zal de therapeut vermoedelijk op meelevende toon vragen: ‘Wat voor gevoel heb je er zélfbij?’ Het is wel zo dat de boekenplank van de therapeut doorbuigt onder het gewicht van boekdelen Freud en Jung en de vuistdikke DSM, het standaard handboek over psychische stoornissen, maar dat zijn geen heilige geschriften. De DSM diagnosticeert de kwalen des levens, niet de zin van het leven. De meeste psychologen geloven dat alleen het menselijke gevoel gemachtigd is om de ware betekenis van onze daden te bepalen. Dus
wat de therapeut ook denkt van de affaire van zijn patiënte en wat Freud, Jung en de DSM ook te zeggen hebben over overspel in het algemeen, de therapeut mag zijn denkbeelden niet aan de patiënte opdringen. Hij moet haar juist helpen alle geheime uithoeken van haar hart te verkennen. Daar en kantoorruimte huren utrecht alleen daar zal ze de antwoorden vinden. Middeleeuwse priesters hadden een rechtstreeks lijntje naar God en konden voor ons beslissen wat goed en slecht was, moderne therapeuten helpen ons alleen in contact te komen met ons eigen innerlijk.

Oeroude dualistische religies

Gerelateerde afbeelding

Waarom noemen we zo’n reis nu ‘spiritueel’? Dat is een erfenis van oeroude dualistische religies die geloofden in het bestaan van twee goden, een goede en een kwade. Volgens het dualisme schiep de goede god zuivere, eeuwige zielen die in een gelukzalige geesteswereld leefden. Maar de boze god -soms Satan genoemd -schiep een andere wereld, een materiële. Satan wist zijn schepping niet eeuwig te maken, waardoor alles in de wereld van de materie verrot en tot stof vergaat. Om leven in zijn gebrekkige schepping te blazen verleidde Satan zielen uit de pure geesteswereld, die hij in stoffelijke lichamen stopte. En dat is kantoor huren rotterdam dus de mens, een goede, spirituele ziel die is opgesloten in een slecht stoffelijk lichaam. Aangezien de gevangenis van de ziel – het lichaam – veroudert en uiteindelijk sterft, blijft Satan de ziel alsmaar verleiden met lichamelijke geneugten, met name voedsel, seks en macht. Als het lichaam vergaat en de ziel de kans krijgt om terug naar de geesteswereld te gaan, wordt hij wederom een stoffelijk lichaam in gelokt door zijn verlangen naar fysieke geneugten. Zo migreert de ziel van lichaam naar lichaam en verdoet hij zijn tijd met de jacht op voedsel, seks en macht. Het dualisme zegt dat mensen deze materiële boeien moeten verbreken en terug naar de geesteswereld moeten reizen, die ons volslagen onbekend is, maar waar we van nature thuishoren. Tijdens deze zoektocht moeten we alle materiële verleidingen en deals afWijzen. Dankzij deze dualistische erfenis noemen we elke zoektocht waarbij we de conventies en deals van de aardse wereld niet voor lief nemen en op weg gaan naar een onbekende kantoor huren utrecht bestemming een ‘spirituele’ reis, afgeleid van spiritus, wat ‘geest’ betekent. Zo’n reis is iets compleet anders dan een religie, omdat religies de wereldlijke orde willen versterken, terwijl spiritualiteit er juist aan wil ontsnappen. Vaak is het tarten van de geloofsopvattingen en conventies van dominante religies een van de belangrijkste eisen die aan spirituele reizigers gesteld worden. In het zenboeddhisme is er een gezegde dat luidt: ‘Als je de Boeddha onderweg tegenkomt, dood hem dan.’ Met andere woorden: als je tijdens je spirituele reis de vastgeroeste ideeën en wetten van het geïnstitutionaliseerde boeddhisme tegenkomt, moet je je daar ook van bevrijden.

Leven op papier

Gerelateerde afbeelding

De farao zelf stak natuurlijk nauwelijks een hand uit. Hij inde zelf geen belastingen, tekende geen bouwplannen en nam al helemaal geen schep ter hand. Maar de Egyptenaren geloofden dat alleen gebeden aan de levende god-farao en zijn hemelse beschermheer Sobek de Nijlvallei konden redden van verwoestende overstromingen en droogte. Ze hadden gelijk. De farao en Sobek waren imaginaire entiteiten die niets deden wat het waterpeil in de Nijl kon laten kantoor huren amsterdam stijgen of dalen, maar toen miljoenen mensen vanuit hun geloof in de farao en Sobek samen dammen gingen bouwen en kanalen gingen graven, werden overstromingen en droogte zeldzaam. Vergeleken met de Soemerische goden, laat staan de geesten uit de steentijd, waren de goden van het oude Egypte daadwerkelijk uiterst machtige entiteiten die steden stichtten, legers op de been brachten en het leven van miljoenen mensen, koeien en krokodillen beheersten. Het klinkt misschien vreemd om imaginaire entiteiten op te voeren
die dingen bouwen of beheersen. Maar tegenwoordig zeggen we net zo goed dat de Verenigde Staten de eerste kernbom produceerden, dat China de Drieklovendam heeft gebouwd of dat Google een autonome auto ontwikkelt. Waarom zouden we dan niet zeggen dat de farao een stuwdam heeft kantoor huren eindhoven gebouwd en Sobek een kanaal heeft gegraven?
Het schrift faciliteerde dus de opkomst van machtige fictieve entiteiten die miljoenen mensen aan het werk konden zetten en de fysieke realiteit van rivieren, moerassen en krokodillen konden veranderen. Tegelijk maakte het schrift het makkelijker voor mensen om in het bestaan van zulke fictieve entiteiten te geloven, omdat het mensen leerde de realiteit te ervaren via abstracte symbolen.

Sovjet-Unie en Oost-Europa

Gerelateerde afbeelding

Maar de kameraden hadden geen zich om zich stil te houden. Het communistische Roemenië stortte ineen toen 80.000 mensen op het centrale plein van Boekarest beseften dat ze veel sterker waren dan die oude man met die bontmuts daar op het balkon. Maar wat pas echt verbluffend is, is niet het moment waarop het systeem instortte, maar het feit dat het tientallen jaren heeft kunnen bestaan. Waarom zijn kantoor huren rotterdam revoluties zo zeldzaam? Waarom blijft de massa soms eeuwenlang klappen en juichen en doen de mensen alles wat de man op het balkon beveelt, terwijl ze dat balkon in theorie elk moment kunnen bestormen om de man aan stukken te scheuren? Ceau§escu en zijn kornuiten hebben vier decennia lang twintig miljoen Roemenen overheerst omdat ze drie cruciale dingen heel goed op orde hadden. Ten eerste zetten ze loyale communistische apparatsjiks aan het hoofd van alle samenwerkingsnetwerken, zoals het leger, de vakbonden en zelfs sportbonden. Ten tweede zorgden ze dat er geen rivaliserende politieke, economische of sociale organisaties konden worden opgezet die eventueel broeinesten van anticommunistische samenwerking konden worden. Ten derde hadden ze de steun van communistische zusterpartijen in de Sovjet-Unie en Oost-Europa. Ondanks incidentele spanningen hielpen deze partijen elkaar in tijden van nood, of zorgden in elk geval dat buitenstaanders hun neus niet in de zaken van het socialistische paradijs staken. Onder die voorwaarden konden de twintig miljoen Roemenen geen effectieve oppositie organiseren, hoeveel ellende en ontberingen de heersende elite ze ook bezorgde. Ceau§escu viel pas van zijn troon toen niet meer aan deze drie voorwaarden werd voldaan. Eind jaren tachtig trok de Sovjet-Unie haar bescherming in en begonnen de communistische regimes om kantoor huren utrecht te vallen als dominostenen. In december i989 kon Ceau§escu niet meer op hulp van buitenaf rekenen. Integendeel zelfs, want door de revoluties in de buurlanden vatte de plaatselijke oppositie juist moed.